Ammersberger Johann

Johann Ammersberger (ca. 1890–1914)

Een leven op één kaartje

Deze verzameling zou veldpostbrieven van één soldaat uit de Eerste Wereldoorlog moeten bevatten, maar tot nu toe is er van Johann Ammersberger nog geen enkele brief bewaard of teruggevonden. Wat we wel hebben, is een klein, stil document: zijn bidprentje, in het Duits een Sterbebildchen. Zo'n prentje liet een katholieke familie drukken om uit te delen na een overlijden, zodat vrienden, buren en kennissen voor de overledene zouden bidden.

Het verhaal hieronder is daarom geen lopend relaas van brief naar brief. Het is een poging om uit een paar gedrukte regels het leven van een jonge man te reconstrueren. Waar we iets zeker weten, zeggen we dat. Waar we gissen, geven we dat aan.

Thuis in Wald an der Alz

Johann Ammersberger kwam uit Wald an der Alz, een plaats in Opper-Beieren. Het prentje noemt hem de „zoon van een keuterboer". Een keuterboer (in het Duits Söldner) was een kleine zelfstandige boer met te weinig land om er helemaal van te kunnen leven. Vaak moest hij er iets bij verdienen. De naam van zijn vader staat niet op het prentje. Vermoedelijk heette hij ook Ammersberger, maar dat hebben we niet kunnen controleren. Over zijn moeder, broers of zussen zegt het prentje niets.

Johann wordt op het kaartje een „deugdzame jongeling" genoemd. In de taal van zulke prentjes betekent dat meestal dat hij ongehuwd was. Hij stierf op 24-jarige leeftijd, dus hij werd waarschijnlijk in 1889 of 1890 geboren. Een precieze geboortedatum hebben we niet.

Soldaat

Toen de oorlog in de zomer van 1914 uitbrak, diende Johann als soldaat (Soldat) bij het „1e Infanterie-Reserve-Regiment Passau", zo staat het tenminste op het prentje. Hoe en wanneer hij werd opgeroepen, of hij al eerder in dienst was geweest en met welke compagnie hij naar het front trok, weten we niet.

Een kanttekening: de benaming van het regiment zoals die in de vertaling staat, moet nog worden gecontroleerd tegen het originele Fraktur-drukwerk en tegen de Beierse legerarchieven. Regimentsnamen op bidprentjes werden soms verkort of een beetje onnauwkeurig opgeschreven.

1 september 1914

Op 1 september 1914 sneuvelde Johann Ammersberger in Frankrijk, „in de bloei van zijn leven, 24 jaar oud". De oorlog was toen nog geen maand oud. Waar in Frankrijk hij viel en hoe hij om het leven kwam, staat niet op het prentje. Of hij begraven is en waar zijn graf ligt, weten we evenmin.

De familie liet de gebruikelijke woorden op het prentje zetten. Hij stierf „de heldendood voor het vaderland", en daaronder staat een kort troostvers:

> Bemind door allen die hem kenden > sliep hij in in de strijd, > moge hem daar in het hiernamaals het ontwaken > een eeuwig vreugdevol ontwaken zijn.

Juist dat vers maakt het prentje persoonlijk. Achter de standaardformules zie je een jongen die thuis gemist werd.

Het prentje zelf

Het kaartje is gedrukt in gebroken schrift (Fraktur), met bovenaan een IJzeren Kruis. Onderaan staan twee korte gebeden tot het Heilig Hart van Jezus. Wie ze bad, kon daarmee een aflaat verdienen:

• „Zoet Hart van Jezus, wees mijn liefde!": 300 dagen aflaat, eenmaal per dag (paus Leo XIII, 21 mei 1892);
• „Zoet Hart van Jezus, geef dat ik U steeds meer liefheb!": ook 300 dagen aflaat (paus Pius IX, 24 september 1846). Dat getal staat in de transcriptie tussen haakjes en is dus niet helemaal zeker gelezen.

Het prentje werd gedrukt bij boekdrukkerij J. Lutzenberger in Altötting, het bekende Beierse bedevaartsoord. Voor zo'n drukkerij was dit alledaags werk. In de oorlogsjaren leverden kleine katholieke drukkerijen zulke prentjes bij honderden af. Wie er achter de initiaal „J." zat, weten we niet.

Let op: de datum en plaats waaronder dit document in het archief staat (1 september 1914, Altötting), zijn in werkelijkheid twee verschillende gegevens. De datum is die van Johanns dood. De plaats is die van de drukker. Het prentje zelf is pas later gedrukt, waarschijnlijk enkele weken of maanden nadat het doodsbericht thuis was aangekomen.

Wat we (nog) niet weten

Het prentje vertelt veel in weinig woorden, maar het laat ook veel open:

• Brieven: zijn er veldpostbrieven van Johann bewaard gebleven, bij de familie of elders? Tot nu toe hebben we er geen.
• Geboorte: zijn precieze geboortedatum en doopgegevens. Die staan mogelijk in de parochieregisters van Wald an der Alz.
• Familie: de naam van zijn vader, en of hij een moeder, broers of zussen had.
• Beroep: wat Johann zelf deed voordat hij soldaat werd. Werkte hij misschien mee op de boerderij van zijn vader?
• Regiment: de juiste officiële naam van zijn eenheid, en bij welke compagnie hij diende.
• Omstandigheden van zijn dood: waar in Frankrijk hij sneuvelde en bij welk gevecht. Beierse verlieslijsten (Verlustlisten) en de regimentsgeschiedenis kunnen hier uitkomst bieden.
• Graf: of hij een bekend graf heeft, bijvoorbeeld op een Duitse militaire begraafplaats in Frankrijk. De gravendatabank van de Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge is de logische volgende stap.
• Het prentje: wanneer het precies gedrukt werd en hoeveel exemplaren er ooit zijn uitgedeeld.

Elk nieuw document, of het nu een brief, een foto of een registervermelding is, kan dit kleine verhaal verder aanvullen.