Anton Dodell

Anton Dodell: een brief uit Augsburg, mei 1941

Inleiding

In dit familie-archief zit een klein, verbleekt vel papier: een veldpostbrief van Anton Dodell. Hij schreef die in het voorjaar van 1941 als soldaat in Augsburg, aan zijn familie in Pflugdorf bij Landsberg am Lech in Beieren. Voor zover we nu weten is dit de enige brief van Anton die bewaard is gebleven. Het is een korte brief, en het Sütterlin-handschrift is zo verbleekt dat grote delen niet meer te lezen zijn. Toch zegt hij veel over een jonge man in uniform die met zijn gedachten vooral thuis zat.

Er bestaan twee lezingen van deze brief. De eerste is voorzichtig en bevat veel onleesbare plekken. De tweede, latere lezing is vollediger. Dit verhaal volgt vooral de tweede lezing. Als woorden of passages onzeker zijn, staat dat erbij.

---

Augsburg, 25 mei 1941

Anton zat met een eenheid in Augsburg, op zo'n veertig kilometer van huis. Volgens de achterkant van de envelop was hij gelegerd bij "Augsburg 8", waarschijnlijk in een schoolgebouw dat als kazerne werd gebruikt. De straatnaam lijkt Alte Wallstraße te zijn, maar dat is niet zeker. Zijn eenheid is maar half te lezen: een 1. Kompanie, mogelijk van een Ersatz- of Landesschützen-Bataillon. Zijn rang staat er niet bij.

Op zondag 25 mei 1941 ging hij zitten voor wat hij zelf "een kort briefje" noemde. Hij begint geruststellend:

> "Mijn lieven! Jullie moeten vandaag niet schrikken van dit kleine teken. Ik ben gezond en ik hoop jullie ook."

Het woord "teken" doet denken aan het Duitse Lebenszeichen, een teken van leven. Misschien had de familie een tijd niets van hem gehoord.

Dan schrijft hij over de dienst: die was "niet meer zo streng". Dat klinkt alsof hij een zwaardere periode achter de rug had, misschien zijn eerste opleiding. Toch kon hij niet naar huis komen. De treinen reden "lang niet allemaal". Hij schrijft ook iets over wat hij die dag moest doen of waar hij heen moest. Daarin lijkt de naam Stefan te staan, maar die plek is slecht leesbaar. Het kan ook een plaatsnaam zijn.

Hopen op Pinksteren

Anton hoopte op Pinksterverlof. Pinksteren viel in 1941 op 1 juni, een week na deze brief. Zeker was het niet: "Of ik met Pinksteren kan komen weet ik nog niet, want met de treinen is het nu slecht." Verderop schrijft hij: "Misschien is er met Pinksteren verlof, als we in Augsburg blijven." Dat laatste zinsdeel valt op. Kennelijk was het niet zeker dat zijn eenheid in Augsburg zou blijven. Of hij met Pinksteren thuis was, weten we niet.

In de eerste lezing noemt Anton ook problemen met zijn vingers. Die maakten het blijkbaar lastig om iets te doen, misschien om te komen of om te schrijven. Wat er precies aan de hand was, blijft onduidelijk. De tweede lezing noemt de vingers niet.

Pakketten en koek

Zoals in veel soldatenbrieven gaat het ook hier over eten. Anton had pakketten van thuis gekregen en was er duidelijk blij mee: "De pakketten heb ik ontvangen en ik verheug me erop als er gauw weer een volgt." Hij vraagt of ze iets kunnen sturen, en bij voorkeur koek willen bakken, "want het eten is niet zo best". Hij belooft: "Ik zal het jullie vergelden als ik weer [thuis ben]."

Het thuisfront in Pflugdorf

Anton vraagt ook uitgebreid hoe het thuis gaat. Is iedereen gezond? Hoe gaat het met het vee? Dat woord is niet helemaal zeker. Klopt het, dan had de familie waarschijnlijk een boerderij.

Hij noemt twee mensen apart. De eerste is Josef: "Dat Josef nog niet hoeft op te komen, daar mogen we blij om zijn." Josef was dus nog niet opgeroepen voor de Wehrmacht. Hij was waarschijnlijk een jongere broer, maar de brief zegt dat niet met zoveel woorden. Voor een boerenfamilie betekende het uitstel dat er nog een paar handen thuis bleven.

De tweede is vader: "Hoe staat het met vader?" Direct daarna volgt een raadselachtige passage over "de W.F.G." (de afkorting is niet zeker). Iemand "komt wel, maar wil niet", en: "Hij schrijft niet en ik schrijf ook niet." Misschien gaat dit over vader, misschien over iemand anders. Het klinkt in elk geval als een kleine spanning of een afspraak die niet goed liep. Wat er precies speelde, weten we niet.

Tussendoor verzucht Anton wat veel soldaten toen dachten: "als de oorlog maar eens afgelopen was." In mei 1941 duurde de oorlog al anderhalf jaar. Een maand later zou Duitsland de Sovjet-Unie binnenvallen. Daarvan wist Anton toen nog niets.

Hij sluit af met: "Groeten. Altijd op een spoedig weerzien — Anton."

De envelop

De brief ging als veldpost naar Familie Dodell, Pflugdorf, Landsberg a. Lech. Op het poststempel staat Augsburg 2, 6.5.41. Dat past niet bij de datum in de brief, 25 mei. Volgens de stempel zou de brief bijna drie weken vóór het schrijven zijn gepost. Waarschijnlijk is de stempel of de datum verkeerd gelezen. "26.5.41" zou bijvoorbeeld goed passen. Het kan ook zijn dat de envelop bij een andere brief hoort. Dat moet nog worden nagekeken op het origineel.

---

Wat we (nog) niet weten

Deze ene brief roept meer vragen op dan hij beantwoordt:

• Wie was Anton precies? We weten niet wanneer hij geboren is, wat voor werk hij deed of welke rang hij had. Hij tekent alleen met "Anton". Uit de achternaam en de manier waarop hij over vader schrijft, leiden we af dat hij een zoon van het gezin was. Ook de spelling van de familienaam wisselt: Dodell en Dodell.
• Bij welke eenheid zat hij? Alleen "1. Kompanie" is duidelijk. Of het een Ersatz- of een Landesschützen-Bataillon was, is niet vast te stellen. Dat verschil is belangrijk om zijn verdere weg te kunnen volgen.
• Kwam hij met Pinksteren thuis? En bleef zijn eenheid in Augsburg, of werd hij overgeplaatst?
• Wat was er met zijn vingers? Het kan een verwonding zijn, een ongeluk tijdens de opleiding of iets anders.
• Wie waren Josef, "Stefan" en "de W.F.G."? Dat Josef een broer was, is waarschijnlijk maar niet bewezen. Of "Stefan" een persoon of een plaats is, weten we niet. De afkorting W.F.G. is nog onverklaard.
• Hoe ging het met vader? Anton informeert apart naar hem, maar we weten niet waarom en ook niet hoe hij heette.
• Hoe liep het af? Na mei 1941 houdt het spoor op. We weten niet of Anton de oorlog heeft overleefd, waar hij later diende en of Josef toch nog is opgeroepen.

Misschien komen er nog brieven, foto's of documenten boven water. Gegevens van de Volksbund of uit Wehrmacht-archieven kunnen ook helpen. Tot die tijd is dit verbleekte briefje een van de weinige sporen van Anton: een soldaat die gezond was, niet naar huis kon, om koek vroeg en hoopte dat de oorlog snel voorbij zou zijn.