Joseph (Sepp) Dodell

Sepp: brieven van een boerenzoon uit Pflugdorf, 1943–1944

Inleiding

In een familiearchief is een klein stapeltje veldpost bewaard gebleven: vijf brieven en kaarten die Joseph Dodell tussen Kerstmis 1943 en het najaar van 1944 naar huis stuurde. Thuis heette hij gewoon Sepp, de Beierse verkorting van Joseph. Zijn naam komt op de enveloppen in allerlei vormen voor: Dodell en Dodell, Joseph en Josef. Het gaat steeds om dezelfde man.

Alle brieven gingen naar hetzelfde adres: Familie Dodell, Pflugdorf bei Landsberg am Lech, in Opper-Beieren. Het zijn geen brieven over veldslagen of heldendaden. Sepp schrijft over eten, pakketten, sigaretten, sokken en de post die zo lang onderweg is. Minstens zo vaak vraagt hij hoe het thuis gaat. Juist daardoor geven ze een vrij direct beeld van een man die ver van huis zijn dagen doorkomt en in gedachten bij het dorp, het land en zijn moeder blijft.

Het handschrift is op veel plaatsen vervaagd of lastig te lezen. Waar de lezing onzeker is, staat dat hieronder ook zo.

---

Kerstmis 1943: rekruut in Landshut

De oudste bewaarde brief schreef Sepp op eerste kerstdag, 25 december 1943. Hij was toen pas opgeroepen en zat als Rekrut bij de 1e compagnie van het Ersatz- und Ausbildungs-Bataillon 7 in Landshut, een garnizoensstad in Neder-Beieren.

Het was een bescheiden kerst: "We hebben ook een klein kerstfeest gehad. Er was 2 liter bier en een liter [wijn?], zulke kleine dingen." Hij sliep met zestien man op één kamer. Er waren ook Oost-Pruisen bij gekomen, vijf à zes per kamer. Dat moet een vreemde mengeling zijn geweest: Beierse boerenjongens en mannen uit het uiterste oosten van het Rijk samen in één kazerne.

De opleiding zou twaalf weken duren, en Sepp vond het geen eenvoudige opgave: "daar moet je veel leren als je zo oud bent. Er zijn veel van zulke oude mensen." Die zin zegt veel. Sepp was kennelijk geen achttienjarige meer toen hij in dienst moest. Hoe oud hij precies was, weten we niet. Wel hoorde hij bij de oudere mannen die het Duitse leger eind 1943 steeds vaker oproep.

Zijn verzoeken zijn eenvoudig: iets van vilt (de lezing is onzeker), iets te eten en iets te roken. Daarna richt zijn blik zich meteen op thuis: "Hebben de twee broers ook alweer geschreven?" Sepp had dus minstens twee broers, en kennelijk waren ook zij van huis weg, zodat het gezin in Pflugdorf op post uit meerdere richtingen wachtte. Hij vroeg de familie ook iets voor hem te regelen bij de burgemeester. Die naam lijkt als Altmüller gelezen te kunnen worden. Wat er geregeld moest worden, is onduidelijk: de lezing twijfelt tussen iets als "luchtverwarming" en "het bewijs".

Hij ondertekende kort en hartelijk: "Veel groeten, Sepp."

Februari 1944: sneeuw, honger en sigaretten

Bijna twee maanden later, op 20 februari 1944, schreef Sepp opnieuw vanuit Landshut. Het poststempel Landshut (Bayr.) 20.2.44 bevestigt dat. Hij zat vermoedelijk nog midden in zijn opleiding van twaalf weken. De veldpostvouwkaart is sterk vervaagd, en veel zinnen zijn nog maar half te lezen.

Duidelijk is wel dat er een pakket was aangekomen: "Het pakket hebben we ontvangen, hartelijk dank. We waren er erg blij mee. Het is altijd fijn om post van thuis te krijgen." Het eten was kennelijk krap. Hij vroeg om elke acht dagen een pakje, en zeker ook om sigaretten. In één lezing staat daarbij "van [vader?]". Of hier een vader wordt genoemd, is dus onzeker. In geen van de andere brieven komt hij voor.

Twee korte zinnen noemen mensen uit de kring thuis. Sepp groet Toni ("misschien heeft hij ook wat sigaretten") en vraagt: "Waar is Otto?" Wie Toni en Otto waren, blijkt nergens uit: familie, buren of vrienden. Uit de vraag naar Otto kun je opmaken dat ook hij ergens onderweg was en dat niemand precies wist waar.

Pasen 1944: ver weg in Deutsch Brod

Begin april zat Sepp opeens op een heel andere plek. Op 5 april 1944 schreef hij vanuit Deutsch Brod, het huidige Havlíčkův Brod in Tsjechië, toen onderdeel van het door Duitsland bezette Protectoraat Bohemen en Moravië.

"We zijn goed aangekomen in Deutsch Brod. We zijn ongeveer 18-19 uur onderweg geweest. Ik zit nu ver van jullie vandaan, zo'n 1200 km." Die afstand is zijn eigen schatting en waarschijnlijk wat ruim genomen. Na zo'n lange treinreis zal het in elk geval zo gevoeld hebben. De omgeving was hem vreemd: "Het gaat hier helemaal Tsjechisch toe." Ook het eten was "niet van het beste".

Hij moest de paasdagen daar doorbrengen, ver van Pflugdorf. Zijn verzoeken aan thuis zijn praktisch: een eetbestek ("hier is er geen"), pantoffels ("die zijn hier niet te krijgen"), gebak dat lang goed blijft en misschien wat vleesbonnen. Tussendoor noteert hij droogjes dat een liter bier er één mark kostte. Ook klinkt er wat spijt door: "Ik had van thuis meer eten mee moeten nemen."

Hij had het gevoel dat hij er niet lang zou blijven: "Misschien blijven we niet lang; als jullie me iets sturen, moet het meteen de deur uit, en met spoed." Het was de eerste keer dat hij zo aandrong op snelheid, en het zou niet de laatste keer zijn.

Voor het eerst ondertekende hij met "jullie zoon en broer Josef".

Op de envelop staat een dienststempel met adelaar van een Ersatz- und Ausbildungs-Abteilung (het nummer lijkt een 7 te zijn). Op de achterkant staat als afzender al Heimat-Pferde-Lazarett 9, Ludwigslust. Dat is opvallend, want de brief komt uit Deutsch Brod. Misschien is dat adres later bijgeschreven, of stond zijn overplaatsing al vast. We weten het niet.

Eind april 1944: rijder bij het paardenhospitaal in Ludwigslust

Het voorgevoel klopte. Nog geen drie weken later, op 23 april 1944, schreef Sepp vanuit Ludwigslust in Mecklenburg, helemaal in het noorden van Duitsland. Hij was nu Reiter (rijder) bij de 1e eskadron van het Heimat-Pferde-Lazarett 7, een militair paardenhospitaal. Op de envelop van de Deutsch Brod-brief staat nummer 9. Dat verschil is vermoedelijk een schrijf- of leesvariant.

Het leger was in die jaren nog sterk afhankelijk van paarden, en zieke of gewonde dieren werden in zulke hospitalen verzorgd. Voor een man die thuis met het boerenbedrijf vertrouwd was, lag dat werk voor de hand, al zegt de brief zelf niets over hoe hij daar terechtkwam.

Een brief en vleesbonnen van thuis waren aangekomen, het pakketje nog niet. "Het zal nog wel komen, want ik zit natuurlijk zo ver bij jullie vandaan." De dienst was zwaar: "'s Ochtends van 7 uur tot 12 uur, 's middags van half twee tot half zes. Daar krijg je behoorlijk honger van." Het eten was mager.

Daarna volgt de mooiste passage uit het hele stapeltje, waarin Sepp in gedachten weer thuis is:

> "Hoe ver zijn jullie al met zaaien? Het mooie weer zal ook wel weer gauw voorbij zijn."

En even later:

> "En hoe gaat het met moeder haar hand? Het zal wel steeds hetzelfde blijven."

Zijn moeder had kennelijk al langer een kwaal aan haar hand die niet wilde genezen. Tussen die vragen door staat heel nuchter een bericht dat hij van thuis had gekregen: "Zoals jullie schreven is Fritz Laimgruber overleden." Wie Fritz Laimgruber was, vermoedelijk een dorpsgenoot of bekende uit de omgeving van Landsberg, en hoe hij stierf, blijkt niet uit de brief.

Opnieuw drong hij aan: "Als jullie mij iets sturen, moeten jullie het meteen versturen, want het duurt zo lang onderweg." Hij sloot af als "jullie zoon en broer Sepp".

Op de envelop (stempel Ludwigslust 24.4.44), en ook op die uit Deutsch Brod, staat in een latere hand: "25 mei in Landsberg gepost". Wat daarmee bedoeld wordt, is niet duidelijk. Misschien is het een aantekening van de familie over een pakket of antwoord dat ze die dag vanuit Landsberg verstuurden.

Najaar 1944: in het lazaret van Wiblingen

Dan is er een gat van bijna een half jaar. De laatste bewaarde kaart komt uit het Reserve-Lazarett Wiblingen bij Ulm, ondergebracht in de Schloßkaserne, kamer 43. Het afzenderadres noemt ook Heimat-Standort-Lazarett 105. De datum op de kaart zelf is lastig te lezen: in de ene lezing 8.[?].44, in de andere 9-9-1944. Het poststempel Ulm (Donau) 10.10.1944 laat in elk geval zien dat de kaart begin oktober op de post ging.

Sepp lag dus in een militair hospitaal. Waarom staat er niet: of hij gewond was geraakt of ziek was geworden, en waar en wanneer, zegt de kaart niet. Ook is niet bekend of hij tussen april en september Ludwigslust nog heeft verlaten.

De toon is hetzelfde als altijd: dank voor wat hij had ontvangen en een verzoek om een nieuw pakket, "goede dingen met ham en ook een braadworst", en briefpapier. Een kameraad was met verlof gegaan. Hij sloot af met: "Laat dus weer eens van je horen."

Op de adreszijde staat vóór zijn naam een rang die als Unteroffizier (onderofficier) gelezen zou kunnen worden. Dat zou een flinke stap zijn voor iemand die een klein jaar eerder rekruut was, en omdat de tekst hier deels onleesbaar is, blijft die lezing onzeker.

Volgens de kennisbank vroeg Sepp in deze periode ook of de familie een verzoekschrift voor hem al had ingediend. Waar dat over ging, en of het iets te maken had met wat hij met Kerstmis 1943 bij de burgemeester wilde laten regelen, weten we niet.

---

Wat we (nog) niet weten

Deze vijf brieven laten maar een klein stukje van Sepps leven zien. Er blijven veel vragen open:

• Zijn leeftijd en geboortedatum. Hij noemt zichzelf "zo oud", maar een jaartal staat nergens.
• Zijn beroep vóór de oorlog. Het zaaien, de vraag naar het land en zijn werk bij een paardenhospitaal passen bij een boerenzoon, maar niets bevestigt dat.
• Zijn gezin. Er was een moeder met een hand die niet genas en er waren minstens twee broers. Hun namen en wat er met hen gebeurde, zijn onbekend. Of er een vader was, is onzeker.
• Wie Toni, Otto en Fritz Laimgruber waren, en welke band zij met de familie hadden.
• Wat er bij burgemeester (Altmüller?) geregeld moest worden en waar het verzoekschrift over ging.
• Waarom hij in Deutsch Brod was en hoe hij daarna in Ludwigslust terechtkwam.
• Waarom hij in het najaar van 1944 in het lazaret van Wiblingen lag: gewond of ziek, en na welke inzet.
• Zijn rang. Was hij in het najaar van 1944 werkelijk Unteroffizier, of is dat een verkeerde lezing?
• En vooral: hoe het verder met hem ging. Na oktober 1944 houden de bewaarde brieven op. Of Sepp de oorlog heeft overleefd en weer in Pflugdorf is teruggekomen, of dat er later nog brieven waren die verloren zijn gegaan, weten we (nog) niet.

Misschien kunnen andere familiestukken, de registers van het Volksbund of de Duitse militaire archieven (het vroegere WASt) die vragen ooit beantwoorden.